دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، توافقی ۳۰ ساله برای همکاری هسته‌ای غیرنظامی با عربستان سعودی را تأیید کرده است؛ توافقی که به ریاض امکان دسترسی به فناوری راکتورهای آمریکایی را می‌دهد و می‌تواند در چارچوب برنامه هسته‌ای غیرنظامی این کشور، زمینه را برای بررسی امکان غنی‌سازی داخلی اورانیوم فراهم کند.

ترامپ روز پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که تأیید این توافق مشروط به پیوستن عربستان سعودی به پیمان ابراهیم و عادی‌سازی روابط با اسرائیل خواهد بود. او همچنین گفت در توافق هسته‌ای غیرنظامی میان وزارت انرژی آمریکا و عربستان «هیچگونه غنی‌سازی مواد هسته‌ای وجود نخواهد داشت» و این برنامه را مشابه همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی ایران، امارات متحده عربی و دیگر کشورها توصیف کرد. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که گزارش‌های پیشین درباره توافق آمریکا و عربستان از امکان بررسی غنی‌سازی اورانیوم در خاک عربستان و ایجاد زمینه برای ساخت تأسیسات غنی‌سازی پس از انجام مطالعات مشترک سخن گفته بودند.

به گزارش نیویورک تایمز و وال‌استریت ژورنال، امضای ترامپ پای توافق هسته‌ای غیرنظامی و توافق امنیتی با عربستان، راه را برای ارسال این توافق به کنگره آمریکا جهت بررسی رسمی هموار می‌کند. به گفته منابعی که وال‌استریت ژورنال از آنها نام نبرده است، این توافق ممکن است از روز چهارشنبه به‌طور رسمی اعلام شود.

در صورت نهایی شدن توافق، شرکت‌های آمریکایی مسئول توسعه زیرساخت هسته‌ای عربستان خواهند بود و انتظار می‌رود ده‌ها میلیارد دلار قرارداد برای این شرکت‌ها ایجاد شود. بر اساس مفاد توافق، پس از انجام یک مطالعه مشترک میان آمریکا و عربستان درباره امکان‌پذیری غنی‌سازی اورانیوم در خاک این کشور، می‌تواند زمینه برای ساخت یک تأسیسات غنی‌سازی در عربستان فراهم شود.

این توافق قرار است از سوی کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، و شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، نهایی شود. این دو مقام نخستین بار در آوریل ۲۰۲۵ درباره این توافق دیدار و گفت‌وگو کرده بودند.

مقام‌های دولت ترامپ استدلال می‌کنند که حضور آمریکا در این برنامه تضمین خواهد کرد که فعالیت‌های هسته‌ای عربستان در مسیر غیرنظامی باقی بماند و به تولید سلاح هسته‌ای منحرف نشود. با این حال، این توافق نگرانی‌های مربوط به سازوکارهای جلوگیری از اشاعه هسته‌ای در خاورمیانه را برطرف نمی‌کند.

قانون‌گذارانی در آمریکا که با این توافق مخالف‌اند، برای جلوگیری از اجرای آن با موانع حقوقی جدی روبه‌رو هستند. هرگونه تلاش کنگره برای لغو توافق با احتمال وتوی رئیس‌جمهوری مواجه خواهد شد و برای بی‌اثر کردن این وتو، به رأی موافق دو سوم اعضای کنگره نیاز است.

نگرانی درباره غنی‌سازی و نظارت‌های هسته‌ای

مهم‌ترین نگرانی درباره این توافق، امکان ایجاد مسیر برای غنی‌سازی داخلی اورانیوم و بازفرآوری پلوتونیوم در عربستان است؛ دو فرآیندی که می‌توانند مواد مورد نیاز برای ساخت سلاح هسته‌ای را فراهم کنند.

غنی‌سازی اورانیوم به خودی خود به معنای دستیابی یک کشور به سلاح هسته‌ای نیست و یک کشور برای ساخت سلاح هسته‌ای باید مراحل دیگری، از جمله تسلط بر فناوری طراحی و ساخت تجهیزات انفجاری هسته‌ای را نیز طی کند. با این حال، دسترسی به فناوری غنی‌سازی می‌تواند مسیر فنی لازم برای حرکت به سوی برنامه تسلیحاتی را کوتاه‌تر کند؛ موضوعی که یکی از دلایل اصلی نگرانی کشورهای غربی درباره برنامه هسته‌ای ایران بوده است.

بر اساس توافق آمریکا و عربستان، شرکت‌های آمریکایی موظف خواهند بود یک مطالعه دوساله درباره امکان‌پذیری غنی‌سازی داخلی اورانیوم در عربستان انجام دهند. اگر نتیجه این مطالعه مثبت باشد، شرکت‌های آمریکایی تأسیسات غنی‌سازی را احداث و مدیریت خواهند کرد.

بر اساس طرحی که در مذاکرات مطرح شده، این تأسیسات تحت سامانه‌ای موسوم به «جعبه سیاه» فعالیت خواهد کرد؛ به این معنا که فناوری‌های حساس مرتبط با غنی‌سازی در اختیار طرف سعودی قرار نخواهد گرفت و مدیریت بخش‌های حساس آن توسط شرکت‌های آمریکایی انجام خواهد شد.

اگر آمریکا با انجام غنی‌سازی در خاک عربستان مخالفت کند، ریاض برای مدت ۱۰ سال از پیگیری غنی‌سازی داخلی منع خواهد شد.

یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره این توافق، نبود الزام عربستان به امضای پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است؛ سازوکاری که امکان بازرسی‌ها و نظارت‌های گسترده‌تر برای اطمینان از صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای کشورها را فراهم می‌کند.

عربستان عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است، اما انتظار نمی‌رود توافق جدید شامل پذیرش پروتکل الحاقی باشد. در نتیجه، نظارت بر اجرای تعهدات هسته‌ای ریاض از طریق یک توافق دوجانبه میان آمریکا و عربستان انجام خواهد شد.

برخلاف امارات متحده عربی، عربستان تاکنون تعهد موسوم به «استاندارد طلایی» را نپذیرفته است. این تعهد کشورهایی را که با آمریکا همکاری هسته‌ای دارند، از غنی‌سازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت مصرف‌شده در خاک خود منع می‌کند.

امارات پیش‌تر در چارچوب توافق موسوم به «توافق ۱۲۳» با آمریکا، با کمک کره جنوبی نیروگاه هسته‌ای براکه را ساخت، اما از حق غنی‌سازی داخلی صرف‌نظر کرد؛ اقدامی که کارشناسان منع اشاعه آن را نمونه‌ای از بالاترین سطح محدودیت‌های داوطلبانه در برنامه‌های هسته‌ای غیرنظامی می‌دانند.

سابقه مذاکرات هسته‌ای آمریکا و عربستان

مذاکرات درباره همکاری هسته‌ای میان واشنگتن و ریاض در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ آغاز شد. این موضوع پس از آن بار دیگر مورد توجه قرار گرفت که گزارشی از دموکرات‌های مجلس نمایندگان آمریکا در سال ۲۰۱۹ نقش جرد کوشنر، داماد ترامپ و مشاور ارشد او در آن زمان، را بررسی کرد.

بر اساس این گزارش، کوشنر از انتقال فناوری هسته‌ای به عربستان حمایت کرده بود، در حالی که برخی مقام‌های امنیت ملی آمریکا درباره خطرهای این اقدام هشدار داده بودند.

بخشی از نگرانی‌ها درباره نقش کوشنر به مسائل مالی شخصی او مربوط می‌شد. شرکت وستینگهاوس الکتریک، شرکت فعال در حوزه خدمات هسته‌ای که برای فروش راکتورهای خود به عربستان تلاش می‌کند، متعلق به شرکت مدیریت دارایی بروکفیلد است؛ همان شرکتی که در سال ۲۰۱۸ یک بسته نجات مالی ۱.۱ میلیارد دلاری برای یکی از دارایی‌های بحران‌زده متعلق به شرکت خانوادگی کوشنر فراهم کرد.

در سال ۲۰۱۸ گروهی از قانون‌گذاران دموکرات و جمهوری‌خواه آمریکا طرحی را برای جلوگیری از همکاری هسته‌ای با عربستان ارائه کردند، اما دولت ترامپ همچنان به دنبال دستیابی به توافق با ریاض بود.

در همان سال، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، گفت اگر ایران «به بمب هسته‌ای دست پیدا کند، ما نیز در سریع‌ترین زمان ممکن همین مسیر را دنبال خواهیم کرد».

در آن زمان، مذاکره‌کنندگان سعودی به دولت ترامپ اطلاع داده بودند که ریاض هر توافقی را که به بازرسان سازمان ملل اجازه دسترسی نامحدود برای جست‌وجوی فعالیت‌های مخفیانه مرتبط با سلاح هسته‌ای در خاک عربستان بدهد، نخواهد پذیرفت.

توافق در سایه رقابت هسته‌ای منطقه‌ای

توافق احتمالی آمریکا و عربستان در شرایطی مطرح می‌شود که برنامه هسته‌ای ایران همچنان یکی از موضوعات اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن است. ایران همواره تأکید کرده است که برنامه غنی‌سازی این کشور اهداف صلح‌آمیز دارد، در حالی که آمریکا و متحدانش درباره احتمال استفاده نظامی از این توانایی ابراز نگرانی کرده‌اند.

ترامپ و جو بایدن، رئیس‌جمهوری پیشین آمریکا، هر دو تلاش کرده بودند به توافقی با عربستان دست یابند که امکان انتقال فناوری هسته‌ای آمریکایی به این کشور را فراهم کند.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، سال گذشته و اندکی پیش از سفر ترامپ به عربستان، به ریاض سفر کرد و با همتای سعودی خود درباره توسعه صنعت تجاری انرژی هسته‌ای عربستان گفت‌وگو کرد.

کاخ سفید و مقام‌های سعودی تاکنون به درخواست‌ها برای اظهارنظر درباره این توافق پاسخ نداده‌اند.

واشنگتن در حالی به عربستان برای توسعه یک برنامه هسته‌ای غیرنظامی کمک می‌کند که جمهوری اسلامی ایران را برای برچیدن برنامه هسته‌ای خود تحت فشار قرار می‌دهد. توافق ۳۰ ساله ترامپ با فراهم کردن امکان بررسی غنی‌سازی اورانیوم در عربستان، در کنار پیمان دفاعی میان عربستان سعودی و پاکستان، کشوری دارای سلاح هسته‌ای، و اظهارات وزیر دفاع پاکستان درباره اینکه توان هسته‌ای این کشور در صورت نیاز «در اختیار» عربستان خواهد بود، بر حساسیت‌های پیرامون برنامه هسته‌ای ریاض افزوده است.